Tranh phong cảnh là thể loại tranh mãi tới thế kỷ XVII mới thực sự xuất hiện như một thể loại riêng rẽ. Dù trước đó, người ta đã vẽ những phong cảnh tuyệt đẹp, diễn tả không gian một vùng miền nào đó. Nghệ thuật Phục hưng có những tác phẩm tranh chân dung nổi tiếng, người ta nhận thấy hậu cảnh của những chân dung đó luôn có những mảng phong cảnh. Người ta nhận thấy những mảng phong cảnh đó có thể cắt cúp để đứng tách rời như một tác phẩm hoàn chỉnh. Những mảng phong cảnh đã trở thành nội dung chính không còn là yếu tố phụ trong tác phẩm chân dung hay sinh hoạt như trước nữa. Giai đoạn Phục hưng đã nổi trội với một số họa sĩ của nước Pháp như Claude Lorraine, Nicholas Poussin và một số họa sĩ của Hà Lan như Pieter Bruegel, Jacob van Ruysdael.
Trong số những thể loại của hội họa, tranh phong cảnh có một chỗ đứng quan trọng. Đến thế kỷ XIX, thể loại tranh phong cảnh đã vô cùng trở nên phổ biến và có những thành tựu đáng kể. Tranh phong cảnh đóng góp đáng kể cho quá trình phát triển của nghệ thuật tạo hình nói chung và sự hình thành và phát triển của thể loại tranh phong cảnh của hội họa. Tranh phong cảnh mang đến cho người xem một cái nhìn với sự sáng tạo, sự khám phá về một miền phong cảnh có thể là thân quen hay xa lạ với chan chứa bao nhiêu cảm xúc và sự hấp dẫn. Có lẽ, sự sáng tạo của các họa sĩ trong việc thay đổi cách nhìn, các biểu đạt và sử dụng ngôn ngữ của hội họa trước hết từ thể loại tranh phong cảnh là rõ ràng nhất.
Tranh phong cảnh của những năm đầu thế kỷ XIX đã mang một hơi thở đầy mới mẻ, đó là những tác phẩm dẫn dắt người xem đi vào một thế giới ảo tưởng, không còn bị phụ thuộc vào thế giới hiện thực như trước kia nữa. Dẫn dắt người xem vào một thế giới theo cái nhìn mới mẻ, đầy sự biểu cảm của mỗi cá nhân. Nhiều họa sĩ lớn đã say mê những mảng màu và sắc độ của mình cho một góc cảnh nhỏ hẹp và bình dị với bút pháp sống động, chân thực theo cái nhìn mới mẻ và sự biểu hiện ấn tượng đối với phong cảnh thiên nhiên trong cuộc sống như Monet, Renoir, Cezanne.
Sự phân loại thể loại tranh phong cảnh chắc cũng là một sự kỳ công. Điều đáng nói ở đây là những tác phẩm hội họa về phong cảnh đó nó đã để lại một ấn tượng tốt đẹp với người thưởng thức. Mùa đông là một đề tài mà nhiều họa sĩ đã thể hiện trong tác phẩm phong cảnh. Mỗi họa sĩ có cách biểu hiện tình cảm trong tranh của mình, đem đến một cảm xúc rất riêng biệt trước một mùa đông lạnh giá.
Chúng ta khi nhắc tới họa sĩ của nước Nga Isaac Ilyich Levitan và liên tưởng tới phong cảnh mùa thu với sắc vàng của những cây bạch dương và cánh rừng nước Nga. Nhưng họa sĩ cũng còn có mùa đông nước Nga với phong cảnh tuyết trắng, trong tác phẩm “Tháng Ba”, một tác phẩm trước tiên nói về bố cục xử lý sáng tối, đậm nhạt thật là tuyệt vời. Levitan là họa sĩ kế thừa phong cách vẽ của khuynh hướng Phục hưng hế kỷ XVI, tranh của ông mang hơi thở hiện đại và chủ đích biểu hiện nôi dung đề tài rất đơn giản và gần gũi với cuộc sống chung. Sự cân bằng trong tác phẩm “Tháng Ba” được họa sĩ xử lý bằng những dáng cây rụng lá và sáng màu trong tuyến giữa của bức tranh, giao thoa giữa mảng lớn mặt đất với những đụn băng tuyết. Trời đã ấm hơn nên băng tuyết đang tan dần, làm lộ ra những mảng nâu của mặt đất, màu nâu đó chuyển từ lên con ngựa đang đứng trước hiên nhà và cũng sắc nâu đó chạy vào gần mép tranh bên trái và đẩy hút không gian bằng mảng nâu nhạt của cành cây. Cái đậm trong tranh là hòa sắc của nâu và xanh, đen một cách hài hòa và hợp lý với rừng thông vẫn nguyên màu lá xanh. Chúng ta không nhìn thấy con người ở trong tranh nhưng hình ảnh chú ngựa vẫn còn đang mắc xe trượt tuyết đứng đợi bên hiên nhà khiến chúng ta vẫn cảm nhận được sự hiện diện của con người trong bức tranh. Một khung cảnh vừa bình yên, vừa hối hả như thiên nhiên đang trút bỏ dần chiếc áo mùa đông để đón nhận cái nắng ấm áp của mùa xuân, bầu trời xanh thẳm và chói chang nhưng vẫn không xua hết cái lạnh của tuyết băng với mảng trắng lớn và nằm ở cận cảnh.
Pieter Bruegel lại là một họa sĩ có ảnh hưởng lớn đối với hội họa Hà Lan, là một trong những họa sĩ lớn đầu tiên khi những tác phẩm mang nội dung tôn giáo không còn là đề tài chính mà hội họa hướng tới, ông cũng không cả vẽ tranh chân dung như phần nhiều họa sĩ bấy giờ vẫn vẽ. Tranh Pieter Bruegel mang tính hoài cổ với những hình tượng nghệ thuật của thời đại công nghiệp với những bức tranh phong cảnh. Trong tranh của ông, một thế giới không tưởng và phong cách vẽ tự do, thoải mái với chất liệu sơn dầu. Tác phẩm “Những người thợ săn trong tuyết” là một tác phẩm Pieter Bruegel sáng tác năm 1565 bằng sơn dầu trên gỗ. Tác phẩm này ngày nay thuộc Bảo tàng Lịch sử Nghệ thuật Viên (Áo). Một bức tranh vẽ một đề tài sinh hoạt nhưng cũng chính là một bức tranh phong cảnh về mùa đông tuyết phủ dày. Những người thợ săn và bầy chó săn đang đi trong tuyết trắng bàn chân ngập lún trong tuyết. Một phong cảnh với tầm nhìn rộng và xa hút. Bút pháp giống như các bản in và minh họa sách thời Phục hưng, một câu chuyện về nhóm thợ săn nhưng cũng là về một vùng đất với tập quán con người và thiên nhiên hùng vĩ của mùa đông Hà Lan. Với tầm nhìn từ trên cao xuống, mặt đất trải dài tới ngọn núi mà băng tuyết phủ kín, đàn chim nhao nhác trên cành, con bay, con đậu trong một ngày không có nắng chỉ có ánh sáng trắng của tuyết ngập tràn khắp nơi. Người xem thấy rất nhiều chi tiết trong bức tranh này khiến người ta quên đi cái đề tài săn bắn và cuốn hút bởi phong cảnh của mùa đông tuyết trắng và đó mới là câu chuyện mà tác giả muốn kể với chúng ta.
Với lối vẽ khúc triết và mang tính biểu tượng, họa sĩ Pablo Picatxo có tác phẩm vẽ “Ông già Noel” quen thuộc bởi tình thương nhân hậu với vài nét vẽ linh hoạt và sử dụng màu sắc vui vẻ, nhân vật chính của mùa Giáng sinh với trang phục đầu đội chiếc mũ đỏ, áo đỏ và nhất là chòm râu trắng mà bất kỳ một đứa trẻ nào cũng có thể nhận và và chúng luôn mong chờ với giấc ngủ đêm trước Giáng sinh.
Vẽ tranh về phong cảnh mùa đông phải nhắc đến Laude Monet, ông được tôn là bậc thầy về cảnh mùa đông. Hàng trăm tác phẩm của ông vẽ về đề tài mùa đông, với cách làm việc nhất quán theo khuynh hướng ấn tượng. Tác phẩm “Chim ác là” của ông là trải nghiệm đầu tiên với đề tài phong cảnh mùa đông băng giá. Tác phẩm này ông vẽ năm 1868 tại vùng Normandie. Đây là một kiệt tác về phong cảnh mùa đông tuyết trắng, tác phẩm cho người ta thấy được một bức tranh về phong cảnh mùa đông vùng nông thôn. Hình tượng chính trong tranh chỉ là một ngõ nhỏ với hàng rào cây bị tuyết trùm phủ kín, lấp ló vài cái cọc nhô lên trên tuyết trắng, những cành cây trơ trụi cũng phủ đầy băng tuyết, mái nhà tuyết phủ tất cả như đang vùi trong giấc ngủ đông thanh khiết như tuyết trắng. Mảng trắng lớn được tác giả khéo léo trải bóng nắng bằng sắc xanh nhạt để người xem thấy được cái ẩm ướt và lạnh của mùa đông dù đang tràn ngập ánh nắng mặt trời. Một chú chim ác là đậu trên cánh cổng gỗ chắn lối đi tạo sự bình an, yên tĩnh. Một khung cảnh băng tuyết trắng xóa nhưng Claude Monet vẫn nhận diện sự thay đổi về chiều sâu không gian bằng với những chỗ đậm bằng nhiều sắc độ của màu xanh lơ và xanh cây được chuyển đi khéo léo với chút tông ấm màu cam và tím trung gian trong mảng lớn màu trắng. Tất cả sự bình yên đó cũng rất mong mang như hình khối của băng tuyết sẽ tan và chú chim ác là sẽ vụt bay đi khi bị đánh động. Đó chính là khả năng diệu kỳ của Claude Monet trước thiên nhiên và được ông tái hiện lại bằng ngôn ngữ của hội họa về một phong cảnh gần gũi và đời thường như nó vốn có.
Phong cảnh mùa đông trong tranh luôn là đề tài được nhiều họa sĩ yêu thích. Vẽ về mùa đông không phải là dễ vì nếu chỉ nhìn bằng con mắt thường sẽ thấy mùa đông cằn cỗi và xấu xí. Nhưng bằng sự sáng tạo và bút pháp tài tình, nhiều họa sĩ đã cống hiến cho đời những tác phẩm bất hủ. Một mùa đông lạnh mà các họa sĩ vẫn tìm thấy được sự hài hước, một phút giây đáng sống hay một phong cảnh kỳ vĩ mà chỉ có mùa đông mới dâng tặng cho con người. Mùa đông cũng thật tuyệt phải không?
Đ.L.A
