(Pierre GOUROU, “Mỹ thuật tại Đông Dương“, tạp chí France-Illustration, số 190, 1949, đặc biệt về Đông Dương).
Từ ngày 03/12 đến 31/12/1936, SADEAI khai mạc “Salon 1936” tại số 12 phố Tràng Thi (garage Bainier, phố Borgnis-Desbordes), Hà Nội, với những thành công rực rỡ của tranh lụa và sơn mài.
Đặc biệt, “Salon 1936” do kiến trúc sư Nguyễn Cao Luyện thiết kế dàn dựng, họa sĩ Lê Phổ phụ trách phần trang trí.
Trong dịp này, Nam Sơn triển lãm 4 bức tranh lụa, một trong những tranh ấy là “Thôn nữ Bắc kỳ” (Paysannes du Tonkin), 65 x 50 cm.
Xem lại những tài liệu trong “lưu trữ thuộc gia đình Nam Sơn“, chúng tôi tìm được một vài tấm ảnh chụp bức tranh nói trên, với lời phụ chú “Nguyễn Nam Sơn – Thôn nữ Bắc kỳ – Lụa – Salon SADEAI 1936“.
Toàn thể bức tranh chủ yếu là sắc màu xanh lá cây chuyển sang lam ngọc, mềm mại, đa dạng và trong trẻo, vẽ ba thôn nữ miền kinh Bắc.
Người đứng trước là nhân vật chính, nhỏ tuổi nhất, vai gánhbuồng chuốiđược diễn tả một cách tinh tế. Gương mặt xinh xắn, tóc vấn như một chiếc vương miện cài trên đầu. Cô mặc chiếc áo cộc trắng, cổ áo để lộ ra mảnh yếm đào. Một chiếc quần dài màu đen được cột bằng dải lụa xanh.Một dây bùa trừ tà đeo ở cổ, như một điểm trang.
Đằng sau là hai phụ nữ lớn tuổi hơn. Đó là mùa đông, trời lạnh nên họ mặc áo tơi, buộc khăn mỏ quạ, tông xanh nhấn mạnh thêm vẻ lạnh giá của không gian.Cả ba đều códáng vấp truyền thống tượng trưng và quen thuộc của ngườinông thôn miền Bắc Việt-Nam.
Tiền cảnh, phía dưới bên phải, các cụm tán lá nhỏ nhắn xinh xinhdiễn tả với nhiều sắc xanh, có phong thái nghệ thuật trang trí (art-déco) mượn từ trường Mỹ ThuậtParis.Phía sau, một chiếc nón quai thao trình bày rất khéo léo, như một vầng trăng đêm rằm.Xa xa, ẩn hiện thấp thoáng các bóng cây, tạo sự cân bằng trong bố cục sáng tác.
Ở trên góc phải, chữ ký quốc ngữ “NGUYỄN NAM SƠN” và một con dấu lục giác. Phía dưới bên trái, lạc khoảntiếng Hán 还剑湖阮南山筆意,”Thần Kiếm hồ Nguyễn Nam Sơn bút ý“, dưới là một triện hình vuông. Với thời gian, hai dấu triện đã phai mờ, khó có thể đọc được.
“Thần” là một cách xưng hô khiêm cung, ở đây có nghĩa tự cho mình là “kẻ hèn”.
“Kiếm hồ” : Hồ Hoàn Kiếm, nghĩa là “Hà Nội” (Nơi có hồ Hoàn Kiếm danh tiếng).
Lạc khoản trên nên hiểu “Bức họa này do kẻ hèn ngụ bên hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) tên làNguyễn Nam Sơn sáng tác“.
Bức tranh được trình bày trong chiếc khung nguyên thủy. Sau tranh là mộc của nhà sản xuất khung : “Tam Thọ Bồi Tranh – Bùi Ngọc Lưu – 58, phố Bắc Ninh, Hà Nội“. Nhà Tam Thọ nổi tiếng với việc đóng khung tranh và đặc biệt là phương phápbồi tranh lụa theo kỹ thuật làm hồ dán cổ truyền. Nam Sơn có thói quen đặt khung ở đây và thậm chí còn gửi con gái lớn của mình đến học kỹ thuật bồi tranh danh tiếng ấy. Theo lời kể lại của bà Nguyễn Thị Ngọc Trâm, con gái thứ ba của Nam Sơn, loại hồ dán đặt biệt này, trong khâu sản xuất, phải chôn một thời gian dưới đất rồi mới đem ra sử dụng.
Phố Bắc Ninh thời Pháp có tên Maréchal Pétain, sau này đổi tên đường Nguyễn Hữu Huân. Xưa lắm, phố Bắc Ninh còn có tên Bè Thượng, cùng các phố chung quanh như Hàng Tre, Hàng Muối, Bờ Sông…, là trung tâm buôn bán đồ gỗ. Nhà Tam Thọ mở cửa hàng sản xuất khung tranh ở đây cũng là điều bình thường và hữu lý.
Ngày 26/3/2018, bức tranh lụa “Thôn nữ Bắc kỳ” (Paysannes du Tonkin) của Nguyễn Nam Sơn đã có mặt tại sàn đấu giá nhà Aguttes, trung tâm đấu giá Drouot Paris. Giá khởi điểm 35.000€, giá gõ búa
Có cần nhắc lại hay không vai trò đồng sáng lập trường Mỹ Thuật Đông Dương củaNam Sơn với Victor Tardieu ?
Phải dành một vị trí riêng biệt cho ông Nguyễn Nam Sơn, là cộng tác viên người An-nam chính yếu của ông Tardieu. Những bức tranh màu nước hoặc những tranh vẽ trên enduit của ông đã tạo nên sự chú ý đặc biệt, vì những phẩm chất quý hiếm của tâm hồn và phong cách sáng tạo của nó.
Tháng 3/1932, trang 115).
Paris le 05 Mars 2018
Ngô Kim Khôi
(Theo Tạp chí Mỹ Thuật)
