Hồ Thuỷ điện Hoà Bình trên sông Đà chạy dài từ Tp. Hoà Bình lên tới chân đập Thuỷ điện Sơn La. Với chiều dài theo sông Đà dâng nước có tới trên 200km. Trên những con tầu du lịch mỗi ngày mỗi hiện đại, du khách thoả sức ngắm cảnh sông núi hữu tình. Mọi người thi nhau chụp ảnh. Chỉ vài phút sau, những cảnh đẹp mê hồn đã hiện diện trên mạng xã hội và bay tới muôn nơi. Nhưng, những cảnh đẹp mê hồn ấy mới chỉ là phần nổi của hồ mà ai đến đây cũng thấy. Du khách sẽ vô cùng ngạc nhiên khi biết dưới hàng trăm mét nước nơi đáy hồ, đang chứa đựng một kỳ quan thiên nhiên nổi tiếng: Thác Bờ! Và đặc biệt hấp dẫn, nếu du khách bắt gặp những hình ảnh xưa cũ của thác Bờ, phố Bờ nay đang chìm sâu dưới hàng trăm mét nước!
Sông Đà được mệnh danh là con sông hung dữ nhưng vô cùng đẹp bởi “trăm bảy mươi thác, trăm ba mươi ghềnh” nơi miền Tây Bắc của Tổ quốc. Trong trăm bảy mươi thác, trăm ba mơi ghềnh ấy, thì thác Bờ hung dữ nhất, đẹp nhất.
Có mặt tại chính nơi đây từ 43 năm trước (1977) để nhận công tác tại Công an huyện Đà Bắc đóng tại Chợ Bờ, cánh lính trẻ chúng tôi từ đồng bằng lên đã bao lần ngẩn ngơ trước vẻ đẹp của thác Bờ và rồi có không ít kỷ niệm vui, buồn cùng nó. Chiến dịch chuyển dân, chuyển huyện khỏi vùng ngập lòng hồ sông Đà đã bốc đi tất cả cơ quan, nhà dân. Và những gì để lại, dần chìm ngập dưới hồ nước sâu. Cuộc mưu sinh nhiều lúc cuốn chúng tôi vào quên lãng, quên lãng vẻ đẹp lộng lẫy của thác Bờ kể cả lúc đang ngồi trên tầu du lịch lướt ngay trên thác Bờ. Thế rồi những năm gần đây, nhất là từ khi tỉnh Hoà Bình quy hoạch vùng hồ Thuỷ điện là Khu du lịch cấp quốc gia, các dòng vốn đang đổ về kiến tạo và hàng loạt sản phẩm du lịch vùng hồ đã và đang xuất hiện, tôi chợt nghĩ đến sưu tập ảnh thác Bờ, chợ Bờ…
Nói đến thác, người ta thường hình dung ra một dòng nước đổ từ trên cao xuống cùng tiếng réo và bọt trắng như mây. Thác Bờ thì không thế. Thác Bờ là một quần thể đá khổng lồ lô xô giữa đoạn rộng và quành của sông Đà đoạn chảy qua khu Chợ Bờ, xã Vầy Nưa, huyện Đà Bắc, tỉnh Hoà Bình. Một bên sông là dãy núi đá vôi dựng đứng. Một bên là thị trấn huyện Đà Bắc với phố Bờ duyên dáng, chợ Bờ sầm uất, mỏm đá Vua Lê Lợi tạc thơ uy nghiêm, các cơ quan huyện Đà Bắc đứng chân…xa hơn nữa là nơi hai lần đặt tỉnh lỵ tỉnh Bờ tiền thân của tỉnh Hoà Bình dưới thời thuộc Pháp. Và tôi quyết tâm tìm kiếm hình ảnh thác Bờ, chợ Bờ may ra còn lưu giữ đó đây!
Thác Bờ đẹp nhất hòn Ngai
Phố Bờ đẹp nhất cô Mai bán hàng
Neo vào câu thơ này, tôi tìm hòn Ngai trong quần thể đá thác Bờ. Đến đâu, gặp ai là người đã từng ở phố Bờ xưa hoặc có liên quan đến nơi này, tôi đều gợi chuyện và hỏi xem họ có còn giữ, hay biết ai còn giữ được chiếc ảnh nào về thác Bờ. Thế rồi một hôm, tôi nhận được điện báo, tại nhà ông Lê Tùng ở thị trấn Đà Bắc có ảnh hòn Ngai của thác Bờ. Tôi mừng quýnh phi vào. Tại vị trí trang trọng trong phòng khách nhà ông Tùng là tấm ảnh hòn Ngai phóng lớn. Qua câu chuyện mới biết, ảnh này ông Tùng tách và phóng ra từ ảnh gốc của bố vợ là người Tày ở Tân Pheo, cách huyện lỵ gần 70km. Ông phóng to ra làm năm ảnh, đóng khung gửi biếu những nơi cần. Như thế, chỉ một ứng xử của ông Tùng đã thấy ngay sự trân trọng, nhớ, tiếc cảnh đẹp thác Bờ. Điều này càng làm tôi tăng nhiệt huyết trong việc khẩn trương sưu tầm ảnh thác Bờ xưa.
Lại nói hòn Ngai. Đây là một hòn đá lớn có hình thù giống như chiếc ngai vua trong quần thể đá thác Bờ. Những ai đã từng ra thác Bờ chụp ảnh đều cố chụp lấy hình ảnh trong đó có hòn Ngai. Và tấm ảnh ông Tùng nhận từ bố vợ cũng là câu chuyện đáng nói.
Năm 1972, khi đang là cán bộ Công an huyện Đà Bắc, ông Xa Văn Dong được điều động cho An ninh miền Nam. Trước khi lên đường Nam tiến, ông rủ bạn thân Nguyễn Đắc Tơ cũng là cán bộ Công an huyện ra thác Bờ chụp ảnh kỷ niệm. Rồi tấm ảnh được ông mang theo vào Nam chiến đấu. Miền Nam hoàn toàn giải phóng, đất nước thống nhất, ông Dong trở lại quê hương Hoà Bình và tấm ảnh kỷ niệm ngày chia tay ấy lại theo ông về Bắc, về miền núi Đà Bắc quê ông. Rồi 47 năm sau (2019), khi đã ngoài bảy mươi tuổi, ông lấy tấm ảnh ra gửi xuống phố huyện nhờ con rể là Lê Tùng phóng giúp. Là người sinh ra ở phố Bờ, nhìn thấy hình ảnh hòn Ngai, ông Tùng xúc động đến lặng người. Và một ý tưởng nảy ra trong đầu, một mặt phóng ảnh giúp bố vợ, một mặt lấy riêng hòn Ngai, phóng to ra để treo và tặng Đền Bờ trên hồ Hoà Bình. Theo đề nghị của tôi, ông Tùng đã cho tôi chụp lại ảnh gốc. Đây là tấm ảnh đầu tiên tôi sưu tầm được có hình ảnh hòn Ngai. Và câu thơ: “Thác Bờ đẹp nhất hòn Ngai” đã có chỗ neo đậu!
Phố Bờ đẹp nhất cô Mai bán hàng
Phải nói rằng con gái Hoà Bình đẹp, con gái phố Bờ ngày tôi đặt chân lên Chợ Bờ càng đẹp. Những buổi chiều đẹp trời, dưới chân thác Bờ, trên bãi Cánh Chim như dải bờ biển thu nhỏ, thấp thoáng các cô gái phố Bờ mang quần áo ra sông giặt làm cho thác Bờ đã đẹp lại càng đẹp hơn. Mỗi khi các cô xuất hiện, cánh con trai chúng tôi lại bỏ cả hòn Ngai, hòn Cô Tiên…để đóng mắt vào các cô. Gái phố Bờ đẹp thế mà cô đẹp nhất lại là cô Mai! Thế là chúng tôi tìm hỏi mong tận mắt cô Mai, mới hay, cô đã không còn ở phố Bờ từ trước khi tôi có mặt nơi đây những bảy năm rồi. Thời gian cứ trôi. Nhắc lại chợ Bờ, phố Bờ, thác Bờ…những người trung tuổi lại nhắc lại câu thơ “Thác Bờ đẹp nhất hòn Ngai/Phố Bờ đẹp nhất cô Mai bán hàng” mà thôi. Nhưng khi đi tìm lại ảnh thác Bờ, có ảnh hòn Ngai rồi, tôi càng muốn có ảnh cô Mai để vế thứ hai của câu thơ cũng có chỗ neo đậu.
Một ngày cuối tuần, tôi tìm đến một số gia đình bà con người phố Bờ xưa đang ở Tp. Hoà Bình. Nhờ người chỉ đường đến nhà cụ Lê Văn Thông ở phường Đồng Tiến. Khi còn trên phố Bờ, gia đình cụ Thông làm nghề sông nước. Từ thuyền chèo tay đến thuyền gắn máy cole (gọi là máy đuôi tôm) rồi đến tầu hiện đại, máy lớn sau này. Kể cả khi chuyển gia đình về theo huyện, rồi ra Tp. Hoà Bình, cụ vẫn là một tay lái cừ khôi tiếp một thời gian dài. Gặp lại người quen cũ, hai ông bà ngoài tám mươi mừng luýnh quýnh. Chuyện đang vui, nhưng khi biết tôi đi tìm lại hình ảnh thác Bờ, cụ Thông buồn ra mặt. Cụ nói: Gia đình tôi bao năm sông nước là bấy nhiêu năm gắn bó với thác Bờ. Ngày ấy, tôi cũng chụp ảnh và chở rất nhiều người ra thác chụp ảnh mà giờ tôi không giữ được tấm nào. Mà nghĩ cũng buồn quá. Từ lúc biết thác Bờ rồi sẽ mất bởi chìm dưới hàng trăm mét nước, đến khi nó mất thật cũng phải gần chục năm. Thế mà mình không nghĩ ra để chụp mà giữ lại nhỉ. Tiếc quá! Vâng, đúng là tiếc quá. Và thế nên cháu cố đi tìm bác ơi!
Trong tâm trạng buồn vì không lưu giữ được tấm ảnh nào của thác Bờ, chợ Bờ, hai ông bà tiễn tôi ra ngõ. Đi nửa ngõ, ông Thông à lên, anh vào đây, nhà này cũng từ trên phố Bờ về đây… Cánh cổng sắt nhỏ mở ra. Bên khu vườn xanh, gọn là căn nhà xây cấp 4 từ những năm 1980, hai vợ chồng già bầu bạn. Cụ ông là Nguyễn Đắc Tái sinh 1939, quê Thạch Thất – Hà Nội. Năm 1958, ông Tái lên huyện Đà Bắc công tác Cửa hàng Thương nghiệp tại Chợ Bờ. Năm 1976, ông tăng cường cho ngành Thương nghiệp vào Tây Nguyên. Năm 1981, ông trở lại Hoà Bình công tác và nghỉ hưu năm 1989. Cũng như vợ chồng cụ Thông, ông Tái cũng rất tiếc không giữ được ảnh nào của thác Bờ, phố Bờ. Mãi tới khi tôi đứng lên chào ra về, cụ bà vợ ông Tái mới sực nhớ: À, tôi còn cái ảnh này, nhưng không phải thác Bờ. Nói rồi bà đi vào buồng. Cầm tấm ảnh nhỏ hơn bao diêm đi ra, cụ bà tỏ vẻ ngại ngùng rồi nói: Thác Bờ đẹp nhất hòn Ngai/Phố Bờ đẹp nhất cô Mai bán hàng. Đây, cô Mai đây! Tôi quýnh lên, Trời, bà là cô Mai, cô Mai đây rồi!
Nguyễn Thị Mai quê Quảng Xương, Thanh Hoá. Năm 1959, chưa tròn 17 tuổi, Mai đi thanh niên xung phong mở con đường 12B qua Kim Bôi, Hoà Bình. Năm 1960, Mai được cử đi học ngành Thương nghiệp rồi được điều lên công tác tại Cửa hàng Thương nghiệp Đà Bắc ngay bên thác Bờ. Vào tuổi 18 mang vẻ đẹp rực rỡ lại là nhân viên bán hàng thương nghiệp nên “cái giá” của cô Mai càng cao. Mai cũng không biết ai là người nghĩ ra hai câu thơ trên. Cô chỉ biết hồi đó, đám thanh niên đi qua cửa hàng thường nói to hai câu thơ ấy như một khúc đồng dao. Nhiều khi cô chưa kịp nhìn mặt thì người đọc hai câu thơ ấy đã đi qua rồi. Lúc đầu cũng xấu hổ xen chút hãnh diện. Sau quen dần cũng thấy bình thường. Và thực ra, cô Mai cũng chỉ ở chợ Bờ có hơn 10 năm, năm 1971, Mai được chuyển về thị xã Hoà Bình. Còn về tấm ảnh, bà Mai kể: Ngày ấy cả phố Bờ, thực ra là cả huyện Đà Bắc chỉ có một hiệu chụp ảnh của nhà ông Tài. Tấm ảnh này, tôi chụp tại hiệu ảnh nhà ông ấy nên không có cảnh gì. Năm ông nhà tôi tăng cường vào Tây Nguyên, ông ấy mang theo, rồi tôi giữ lại đến nay, có thể ông nhà tôi cũng không nhớ. Khi anh hỏi ảnh thác Bờ thì đúng là nhà tôi không có thật. Giờ nhớ đến cái ảnh này cho anh xem mà tôi thấy ngại! Tôi trả lời hai ông bà là tôi đang mơ ước tìm được ảnh cô Mai, giờ mơ ước thành sự thật. Đúng, ảnh cô Mai không có cảnh thác Bờ, nhưng nó đã hoá thân vào thác Bờ bằng câu thơ mà giờ đây, hơn 60 năm sau và khi thác Bờ chìm ngập trên 40 năm rồi, nó còn lưu truyền trong nhân gian. Có hình ảnh cô Mai bên hình ảnh hòn Ngai và giới thiệu cho du khách bằng câu thơ “Thác Bờ đẹp nhất hòn Ngai/Phố Bờ đẹp nhất cô Mai bán hàng” thì thú vị biết bao!
Vĩ thanh
Khi tôi ngồi gõ những dòng này thì Đại hội Đại biểu Đảng bộ huyện Đà Bắc lần thứ XXV nhiệm kỳ 2020 – 2025 đã kết thúc đúng 10 ngày. Và trong những ngày qua, tôi nhận được tình cảm, sự quý mến của cán bộ, Nhân dân các dân tộc huyện Đà Bắc qua điện thoại, mạng xã hội và lời chuyển qua người… Vì, cuốn sách ảnh “Bờ xưa” gồm 6 bài viết cùng trên 70 bức ảnh về thác Bờ, phố Bờ… khi chưa ngập dưới đáy hồ đã được Huyện uỷ Đà Bắc lấy làm quà tặng cho gần 300 đại biểu dự đại hội. Theo đó, những hình ảnh, những kỷ niệm về huyện Đà Bắc xưa (huyện có số xã, số dân đông nhất và cả huyện lỵ phải chuyển khỏi vùng ngập lòng hồ phục vụ Công trình Thuỷ điện Hoà Bình trên sông Đà) được toả đến trước hết là các xóm, các xã trong huyện. Nhiều người xa quê do chuyển khỏi vùng hồ vào tận Tây Nguyên biết tin cũng điện ra mong muốn có cuốn “Bờ xưa”. Điều này khiến tôi rất vui và hạnh phúc. Trong gần 4 năm tìm kiếm, với rất nhiều câu chuyện, mỗi tấm ảnh là một câu chuyện thú vị. Tôi sẽ dành thời gian để ghi lại. Cảm ơn cuộc đời đã cho tôi có những năm tháng công tác tại huyện Đà Bắc để được ngắm thác Bờ, phố Bờ, đền Bờ, bài thơ khắc đá của Vua Lê Lợi…để rồi hơn 40 năm sau, tôi đi tìm và có ý giữ lại cho hiện tại và mai sau. Để sửa phần nào cái dại ngày xưa ấy đã không có tấm ảnh nào cùng chụp với Thác Bờ!
Lê Va
