Một hai năm sau, lên Google gõ cụm từ “họa sĩ Lê Văn Xương” thì gần như không có một kết quả nào liên quan trực tiếp đến cuộc đời, sự nghiệp, hoặc tác phẩm của ông. Tất nhiên lỗi này không thuộc về Google, càng không thuộc về Lê Văn Xương, vì dữ liệu đôi bên chưa kết nối được với nhau.
Trong sách Nghệ sĩ tạo hình Việt Nam hiện đại, một kỷ yếu dành cho hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam, in năm 2009, có tiểu sử rất ngắn về Lê Văn Xương. Nguyên văn như sau: “Lê Văn Xương (Văn Xương). Sinh ngày 3 tháng 1 năm 1917 (đã mất). Dân tộc: Kinh. Hội viên ngành: hội họa. Năm vào hội: 1957. Địa chỉ gia đình: 346 Nguyễn Đình Chiểu, TP.HCM. Tác phẩm chính: Du kích Tây Nguyên (phấn màu), Dân chài xã Vĩnh Trà (phấn màu), Chân dung họa sĩ Tề Bạch Thạch (tượng). Khen thưởng: Huy chương Vì sự nghiệp mỹ thuật Việt Nam năm 1997”.
Cuối năm 2012, trong bản tin về triển lãm bộ sưu tập của Tira Vanichtheeranont tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, tác phẩm Kéo pháo lên đồi vẽ năm 1961 của Lê Văn Xương được giới thiệu. Đây cũng là dịp hiếm hoi mà một tác phẩm của Lê Văn Xương trưng bày, và được đề cập trên báo chí. Kể từ khi ông qua đời năm 1988 đến nay, gia đình cũng có một hai lần trưng bày tác phẩm để tưởng niệm, nhưng trong khuôn khổ của tư gia.
Trong bài báo Một chặng đường của dân tộc và đời người công bố đầu năm 2013, nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng viết: “… Cuộc kháng chiến chống Mỹ và miền Bắc thời chiến tranh cũng đã trở thành hình ảnh sinh động cho những họa sĩ vẽ trước năm 1975, và tất nhiên sau đó là thời hậu chiến nhọc nhằn. Những ký họa của Bùi Xuân Phái, Nguyễn Sáng, Lê Văn Xương, Nguyễn Văn Thiện, Phan Thông, Nguyễn Cao Thương, Nguyễn Thụ, Mai Long, Mai Văn Hiến, Phạm Viết Song, Phạm Lực… vẽ trong những giai đoạn đó. Họ đi cùng đất nước, gian khổ, đau khổ, đói nghèo, yêu thương như một người bình thường, chỉ khác mỗi việc cầm bút vẽ ra và may mắn lưu lại được phần nào công việc”.
Với tôi, sau 5 năm tìm kiếm, Lê Văn Xương cũng chỉ có vậy.
Đến năm 2015, tôi biết thêm câu chuyện Lê Văn Xương rất thích vẽ tranh tĩnh vật với hoa quả, đồ chơi trẻ em trong 3 ngày Tết. Lý do chính, một phần ông muốn giữ cái lệ khai bút đầu năm, một phần ông muốn cầu mong no ấm, vui tươi đến mọi người. Hoa quả và đồ chơi trẻ em với Lê Văn Xương là những biểu tượng tốt lành của đời sống, của thanh thản và hạnh phúc.
Tối ngày 17 tháng 12 năm 2016 là một cột mốc mới với Lê Văn Xương. Bức tranh lụa Thiếu nữ của ông đã được nhà đấu giá Lý Thị (Lythi Auction) bán thành công với giá 22.500 USD tại một phiên đấu thương mại ở Sài Gòn. Lythi Auction còn giới thiệu nhiều tác phẩm khác của Lê Văn Xương tại sự kiện này, qua đó giới mỹ thuật có dịp chiêm ngưỡng, biết nhiều hơn về một họa sĩ tài hoa, nhưng thầm lặng.
Cũng tại phiên đấu này, nhà sưu tập Lê Y Lan (1971, Sài Gòn) đã xuất hiện. Đây là nhà sưu tập đặc biệt của Việt Nam, vì cô chỉ sưu tập tác phẩm của Lê Văn Xương. Qua ước tính của Lê Y Lan, suốt đời Lê Văn Xương đã vẽ khoảng 1.000 bức tranh và làm gần 100 bức tượng. Xét riêng về số lượng, đây là một con số đáng ngưỡng mộ, nếu so với các họa sĩ Việt cùng thời.
Từ bộ sưu tập hơn 200 tác phẩm mà Lê Y Lan đã miệt mài sưu tập gần 20 năm, chúng tôi chọn hơn 1/3 số lượng để in trong cuốn sách Lê Văn Xương – Vẽ với lòng thanh thản này.
Nhận định về bạn của mình, từ năm 1953, họa sĩ Hoàng Lập Ngôn (1910 – 2006) viết: “Người sao tranh vậy!”. Còn họa sĩ Nguyễn Văn Bình (1917 – 2004) thì: “Tôi thấy ở anh một năng lực vô biên, và một tiến triển không ngờ”.
Công việc sưu tập, giới thiệu Lê Văn Xương vẫn là con đường dài và nặng nhọc ở phía trước. “Tôi vẫn sẽ tiếp tục” – nhà sưu tập Lê Y Lan khẳng định.
Lý Đợi
(Theo Tạp chí Mỹ Thuật)
