Trăng Tân Trào là Trường ca của nhà thơ Hữu Thỉnh viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đi vào đề tài lớn, đã trở thành hình tượng nghệ thuật của nhiều loại hình sáng tác, nhiều thể tài khác nhau là một quyết định dũng cảm. Hơn nữa, lại chọn nội tâm của Cụ Hồ làm nhân vật trữ tình, một “khu vực” rất ít tư liệu lịch sử; nhưng cũng cái khó ấy lại chính là xứ sở mênh mông cho nhà thơ thỏa chí tưởng tượng sáng tạo. Và Hữu Thỉnh khai thác thế mạnh này thật tài tình, ông đã đi từ cái thấy đến chỗ không thấy, từ biến cái sôi sục của thời cuộc đến được thẳm sâu của ký ức, của văn hóa để từ đó bật lên vẻ đẹp tâm hồn; qua vẻ đẹp hồn người thấy vẻ đẹp của hồn dân tộc; qua an nguy của một người mà ra an nguy của đất nước, của lịch sử như chương II và chương VI của Trường ca trích dưới đây.
Chương II
Linh hồn của Tự do
Thở dồn trong lán cỏ
Chí lớn thu giang sơn
Giấu mình trong tre nứa
Miệng đắng. Chân tay nhạt
Ác mộng nằm không yên
Chuồn chuồn đu cánh dại
Bướm khoe rặng cúc tần
Kệ sách giọt đèn khuya
Ao bèo mê đom đóm
Sương leo ngọn bồ quân
Lò rèn hơ tay cóng
Bao nhiêu năm xa nước
Thao thức mùi rơm phơi
Châu chấu theo về ngõ
Xập xòe rặng chè tươi
Nhớ cơn mưa ngày xưa
Đón đường giờ tan học
Cảm lạnh rét rung mền
Cha tìm thầy xem mạch
Mẹ rang cám, gói khăn
Miết hoài trên xương sống
Muốn thét lên vì bỏng
Chốc rồi mồ hôi ra
Bao năm mẹ đi xa
Nhớ hoài mùi cám nóng
Nhớ mắt người trĩu nặng
Nhà buồn. Cha tha hương
Đinh ninh ngày giỗ mẹ
Quê người không nén hương
Canh cánh lời cha dặn
Cạm bẫy phục ven đường
Bao nhiêu năm nhen nhóm
Sắp giành lại chính quyền
Bỗng đâu mang bệnh trọng
Rừng khuya vặn nhỏ đèn
*
* *
Linh hồn của Tự do
Thở dồn trong lán cỏ
Chí lớn thu giang sơn
Giấu mình trong tre nứa
Miệng đắng. Chân tay nhạt
Kiến bò ghê trong xương
Vừa hết cơn nóng lạnh
Lại dồn chuyện bốn phương
Muốn dân thay phận cỏ
Phải mang án tử hình
Hai lần trong ngục tối
Ngày dài trông đợi tin
Đấu trí trước quan tòa
Vượt qua bao cạm bẫy
Thoát ngục. Bước Tự do
Lại quây bao rượt đuổi
Ân nghĩa nặng đồng bào
Kẻ thù theo sát gót
Lặn lội khắp xứ người
Gom từng hồn máu Việt
Cứu mạng một vĩ nhân
Mẹ già không biết chữ
Che chở một thiên tài
Trắng trong hồn em nhỏ
Chạy giặc trên đất khách
Vượt đá sắc, gai dày
Đỉnh đèo, chân tứa máu
Rịt từng giọt đắng cay
Tất cả trông vào thân
Trông vào thân tất cả
Vô ảnh lúc cải tên
Thay hình khi đổi chỗ
Trải bao cuộc trở trời
Lội ngược dòng băng lạnh
Lặn tận đáy thăng trầm
Cố hương vằng vặc bến
Mùa thu Nga rất vàng
Không hay đời ngang trái
Tuyết những ngày chờ đợi
Thắt lòng người bôn ba
Tin nước thường nhận được
Càng thao thức trở về
Lặng lẽ giữa thành trì
Đắp dày thêm chữ nhẫn
Những năm sương vắt vai
Tựa vào hồn dân tộc
Muốn cho đất xanh cây
Phải bền lòng như nước
Khi thì nhẹ như hơi
Nhỏ to buông từng giọt
Từng bước trên trắng tuyết
Than lòng bùng ai hay?
Những năm sương vắt vai
Ức Trai về trong mộng
“Đời có yên có động
Bền gan đợi chữ Thời”
Một khẩu phần sinh viên
Một ngọn đèn thư viện
Bước xuống xe điện ngầm
Như thuyền về với biển
Những bàn tay dầu máy
Những mắt người nguyên khai
Thành quách nào sánh được
Truân chuyên muôn dặm dài
Người lập ra một Đảng
Hàng triệu người chung tên
“Kách mệnh” khêu ngọn đèn
Đường quanh không lạc bước
Hơi ấm giữa ngày đông
Bao tấm lòng đồng chí
Tuyết tan, trời xanh nguyên
Hiện dần ra chân lí
Dân tộc là nơi đi
Dân tộc là nơi đến
Trầm luân bao thác ghềnh
Sông mới tìm ra biển
Ai bỏ quên bến quê
Mái chèo neo xứ sở?
Ai nhạt nhòa duyên nợ
Mặn mòi tay trao tay?
Bác nguyên vẹn nước đầy
Qua bao phen sáng tối
Vời vợi một tầm nhìn
Lòng dân bao khắc khoải
Cách mạng là sống chết
Phải đâu chuyện thuộc bài
Cách mạng là được mất
Phải đâu chuyện khua môi
Chống với bao hiểm ác
Đến từ phía quân thù
Lội qua bao vực thẳm
Trên đường đến Tự do
Những nỗi đau nhân tình
Thấm gì nơi xứ sở
Tiếng gọi: mau trở về
Vò đêm nhàu giấc ngủ
Nhen lửa trên đất Xiêm
Lại vòng về nước Pháp
Đây rồi! Một sáng xuân
Đã hiện hình Tổ quốc!
Chương VI
Sau ngày lễ Độc lập
Bác cho người về Tuyên
Tìm đón vị ân nhân
Về Thủ đô Bác gặp
Tre nứa ấm hơi người
Nhà sàn, cầu thang hẹp
Hoa ngâu bên giếng nước
Cá đớp dưới cầu ao
Vườn thuốc quây quanh nhà
Tỏa mùi hương cứu độ
Mỗi cây rung một gió
Mỗi cành một sớm mai
Tất cả vẫn còn đây
Chủ nhà sao bặt bóng
Biết đi đâu? Tìm đâu?
Hàng xóm nhìn hàng xóm
Người đi chữa bệnh xa?
Hay vào rừng tìm thuốc?
Chọn dịp về cố hương
Thăm bạn bè, quyến thuộc?
Chờ một ngày, gió mỏng
Chờ hai ngày mưa tuôn
Chờ ba ngày nắng nhạt
Máng nước nhỏ giọt buồn
Ra bản Lau, bản Búng
Cờ đèn treo Trung thu
Lớp học thơm mùi thị
Từ trong túi học trò
Đến Lam Sơn, Tuân Lộ
Sông Đáy mùa nước treo
Sắn khoai chen xuống bến
Về theo bước nhà nghèo
Vào lớp học bình dân
Phấn than bò trên đất
Ôi, nét chữ đầu tiên
Những cuộc đời ngẩng mặt
Đếm hũ gạo nuôi quân
Bản làng đông đủ khắp
Tấm lòng vẫn còn đây
Mà sao người chưa gặp?
Người ở đâu bây giờ
Núi cao, rừng rậm bóng
Trời đã mở trang lành
Xin người về chung hưởng
Người cứu một vĩ nhân
Để ân cho dân nước
Xin một lần tỏ mặt
Đời đời lưu danh thơm
Người đến dịu như gió
Người đi hiền như trăng
Lương y nhân cách trọng
Vô danh mà hữu danh
Người từ trời gửi đến
Cứu người xong về mây
Hỏi tên. Tìm ngựa Gióng
Hỏi đường. Theo nước đầy
Sau những giờ ngơi việc
Bác ngồi đứng không yên
Người mong gặp ân nhân
Giữa rừng sâu Việt Bắc
Lòng dân là biển trời
Không gì đền đáp được
Xin lấy quà Độc lập
Tạ ơn người Tự do
Bác mong gặp từng giờ
Người thầy cao y đức
Việc nước còn gian nan
Mong người về chung sức
Thêm một người trồng chữ Đức
Nghiệp sáng tỏa muôn đời
Lòng nhân mang nghĩa lớn
Tình người treo gương soi
Nhưng tin tức báo về
Mỗi ngày thêm thăm thẳm
Canh cánh một niềm riêng
Nhưng giờ Người im lặng
Tân Trào, lần thứ hai
Bác về trong kháng chiến
Đất với người bịn rịn
Cộng hòa, nơi khai sinh
Lán Nà Lừa còn đây
Mái tranh xưa bớt gió
Chiếc giường xưa còn đây
Tình người, rừng giữ hộ
Nắng mưa theo tiết vụ
Lòng dân không tính mùa
Ở đâu, người cứu mạng?
Gió rung chòm râu thưa
Bác lại cho người tìm
Ân nhân ngày bí mật
Bản Tày rồi bản Dao
Đèo cao rồi núi ngất
Nhưng vẫn bặt tin người
Mai danh và ẩn tích
Nghĩa nặng ấm rừng sâu
Theo Người vào chiến dịch.
Hữu Thỉnh
